نماز

911

سجدهء سهو، شكر وتلاوت

يكم: سجده سهو

تعريف سحدهء سهو

سجده سهو

عبارت از دو بار سجده كردن است كه نماز گذار براى جبران خللى كه در نمازش سهوا رخ داده آنرا انجام ميدهد.

اسباب سجدهء سهو

1ـ شك

شك

عبارت از تردد بين دو چيز كه كدام يك از آنها واقع شده است.

شك در رابطه با نماز به دو بخش تقسم ميشود:

1ـ شك بعد از نماز:

واين شكى است كه بآن توجه نميشود.

مثال آن: مردى بعد از نماز صبح شك كرد كه دو ركعت خوانده ويا سه ركعت؟ به چنين شكى توجه نميشود، مگر اينكه يقين داشته باشد بآن يقين عمل ميكند.

2ـ شك در اثناى نماز

چنين شكى از دو حالت خالى نيست:

أ ـ اينكه يكى از دو چيز نزدش ترجيح يابد:

درينجا بآنچه كه نزدش ترجيح يافته عمل ميكند، وبعد از سلام دادن، براى سهو دو سجده ميكند.

مثال آن: مردى نماز ظهر را ميخواند ودر ركعت شك كرد كه آيا دوم است يا سوم؟ ولى ترجيح برآن شده كه ركعت سوم است، پس همان ركعت سوم شمرده ميشود، بعد از سلام دادن براى سهو دو سجده ميكند.

ودليل بر آن فرمودهء نبى اكرم (صلى الله عليه وسلم) است:" هرگاه يكى از شما در نمازش شك كرد، بايد كه براى رسيدن به درستى فكر كند، پس از آن سلام دهد وبعد از آن دو بار سجده كند"[ بروايت ابن حبان]

براى سهو سجده ميكند پس از آن سلام ميدهد

ب ـ اگر يكى از دو چيز برايش ترجيح نداشت:

درينجا بر كمترين آن بنا ميكند، نمازش را تمام نموده قبل از سلام سجدهء سهو ميكند.

مثال آن: مردى نماز ظهر را ميخواند برايش شك پيدا شد كه ركعت دوم است يا سوم وهيچ ترجيحى براى يكى از آن نزدش پيدا نشد؟ اين مرد به كمترين آن بنا ميكند، وآنرا ركعت دوم شمرده نمازش را تمام ميكند، براى سهو قبل ازسلام دادن دو سجده ميكند.

ودليل بر اين، فرمودهء نبى اكرم ﷺ است: " اگر يكى از شما در نمازش شك كرد كه چند ركعت خوانده، سه ركعت ويا چهار ركعت؟ بايد شك را بگذارد وبر يقين بنا كند، پس از آن دو سجده كند قبل از سلام دادن".[ بروايت مسلم]

سلام ميدهد پس از آن براى سهو سجده ميكند

2ـ فزونى:

يعنى نمازگذار در نمازش ركوع ويا سجدهء را زياد كند....ويا مانند آن.

فزونى از دو حالت خالى نيست:

أ ـ نماز گذار در اثناى فعل آنرا بخاطر آورد

درينجا واجب است تا از آن رجوع كرده، نمازش را تمام كند، پس از آن بعد از سلام سجدهء سهو كند.

مثال آن: مردى نماز ظهر ميخواند، وبرخاست تا ركعت پنجم را بخواند، ولى در اثناى ركعت بخاطرش آمد كه اشتباه كرده، درينجا واجب است تا فورا بنشيند، ونمازش را تمام كرده، بعد از سلام سجدهء سهو كند.

ب ـ نماز گذار بعد از اداى آن بخاطر بياورد.

ودرينجا نمازش را تمام كرده، بعد از سلام سجدهء سهو ميكند.

ودليل آن حديث ابن مسعود "اينكه نبى اكرم ﷺ نماز ظهر را پنج ركعت خواندند، برايشان گفته شد: ( آيا به نماز زيادت شده؟ فرمودند: يعنى چه گفت: پنج ركعت خوانديد). بعد از سلام دو سجده كردند"[بروايت بخارى]

3ـ كمبود:

يعنى نمازگذار ركنى از اركان ويا واجبى از واجبات نماز را انجام ندهد، طوريكه كمبودى واقع شود.

1ـ كمبود ركن:

وآن از دو حالت خالى نيست:

أ ـ اگر به موضع كمبود در ركعت بعدى رسيد و به يادش آمد

درينجا ركعتى را كه ركنى از آن ترك شده است را ملغى ميكند، وركعت بعدى را بعوض آن معتبر ميشمارد.

مثال آن: مردى ركوع را در ركعت اول فراموش كرد، ودر ركوع ركعت دوم به يادش آمد كه ركوع در ركعت اول را فراموش كرده، پس همين ركعت، ركعت اول است نه قبلى آن، ونمازش را تمام ميكند، پس از آن بعد از سلام براى سهو سجده ميكند.

براى سهو سجده ميكند پس از آن سلام ميدهد

ب ـ نماز گزار قبل از رسيدن به موضع آن در ركعت بعدى بخاطر بيآورد:

درينجا بر وى واجب است تا برگردد وركن ترك شده را بجا آورد، وبه نماز خود تا اتمامش ادامه دهد، بعد از سلام براى سهو سجده ميكند.

مثال آن: مردى سجدهء دوم ونشستن قبل ازآنرا فراموش كرد، پس ازينكه در ركعت دوم از ركوع برخاست بيادش آمد، پس بر ميگردد ومينشيند وسجده ميكند وبعد از آن نمازش را تمام نموده بعد از سلام دادن براى سهو سجده ميكند.

2ـ كمبود واجب:

اگر نمازگذار واجبى از واجبات نماز را فراموش كرد، از سه حالت خالى نميباشد:

أ ـ قبل ازينكه از موضع همان واجب در نماز بگذرد به يادش آمد.

درينحالت آنرا انجام دهد، وهيچ چيزى بروى نيست.

ب ـ پس ازينكه از موضع آن در نمازگذشت وقبل ازينكه به ركن بعدى برسد به يادش آمد.

درينحالت برميگردد، وآن واجب را اداء ميكند، پس از آن نمازش را تمام نموده بعد از سلام دادن سجدهء سهو ميكند.

ج ـ پس از رسيدن به ركن بعدى به يادش آمد.

درينحالت به نمازش ادامه ميدهد، وبر نميگردد، وقبل ازسلام دادن براى سهو سجده ميكند.

مثال آن: مردى از سجدهء دوم در ركعت دوم سرش را بلند كرد تا به ركعت سوم برخيزد ولى قبل ازينكه از جا بلند شود بيادش آمد كه به تشهد اول ننشسته است، پس به تشهد مي نشيند ونمازش را تمام ميكند وهيچ چيزى بر وى نيست.

اگر پس ازينكه بلند شد وقبل ازينكه بكلى ايستاده شود به يادش آمد كه به تشهد اول ننشسته است، مي نشيند وتشهد ميخواند، وسپس نمازش را به پايان ميبرد، وبعد از سلام دادن براى سهو سجده ميكند.

اگر پس ازينكه برخاست وايستاده شد بخاطرش آمد كه تشهد اول را فراموش كرده، بر نميگردد، بلكه نمازش را تمام ميكند، وبراى سهو قبل از سلام دادن سجده ميكند.

ودليل آن، حديث عبدالله بن بحينة" اينكه نبى اكرم ﷺ با آنها نماز ظهر را اداء كردند، بعد از دو ركعت به قعده ننشستند، مردم هم با ايشان برخاستند، تا اينكه نماز را تمام كردند، ومردم انتظار سلام دادن ايشانرا داشتند، در حاليكه نشسته بودند، قبل از سلام دو سجده كردند وبعد ازآن سلام دادند."[ بروايت بخارى]

وصف سجدهء سهو

نماز گزار تكبير گفته پس از آن دو سجده ميكند مانند سجدهء نماز، وبعد از آن سلام ميدهد.

مسائل

1ـ اگر نمازگذار سلام داد قبل از تمام شدن نماز، وبه خاطر نياورد مگر بعد از دير زمانى، نماز را از نو اعاده كند، واگر بعد از گذشت وقت كمى مانند دقائقى چند يعنى دو تا سه دقيقه باشد، نمازش را تكميل ميكند، وبعد از نماز براى سهو سجده ميكند.

2ـ بر مقتدى واجب است تا از امام در سجدهء سهو پيروى كند، اگرچه بعد از سهو به امام پيوسته باشد.

3ـ نمازگذار اگر مرتكب دو سهوى گرديد كه موضع يكى قبل ازسلام، وموضع دومى بعد از سلام بود، تنها قبل از سلام سجده ميكند.

تكبير تحريمه پس از آن براى سهو سجده ميكند

دوم: سجدهء شكر

سجدهء شكر

سجدهء شكر گذارى براى الله هنگام دريافت نعمتى ويا چيز خوشى ويا دفع بلا وناخوشى ومانند آن.

ودليل مشروعيت سجدهء شكر: حديث ابى بكرةﷺ است "اينكه نبى اكرم ﷺ هرگاه برايش امر خوشى ويا بشارتى داده ميشد براى شكر الله به سجده ميرفت ".[ بروايت ابو داوود]

وصف سجدهء شكر

تكبير گويان به سجده ميرود وميگويد: «سبحان ربي الأعلى» والله تعالى را سپاس ميگويد وبر نعمتى كه بر ايش ارزانى فرموده شكر ميكند، پس از آن از سجده بلند ميشود بدون اينكه تكبيرى بگويد ويا سلام بدهد.

سوم: سجدهء تلاوت

سجدهء تلاوت

سجده ايست كه قارى اگر آيت سجده را بخواند بايد سجده كند.

ودليل مشروعيت سجدهء تلاوت، آنچه كه از ابن عمرثابت شده كه گفت: "نبى اكرم ﷺ بر ما سورهء را كه در آن سجده بود قرائت ميكردند، پس سجده ميكردند وما نيز سجده ميكرديم".[ بروايت بخارى]

اگر قارى در نماز ـ جهرى ويا خفيه ـ آيت سجده را خواند ، بايد سجده كند، واگر در خارح نماز نيز آنرا بخواند، بايد سجده كند، ووضوء داشتن برايش شرط است.

وصف سجدهء تلاوت

- قارى ويا شنوندهء آيت سجده، تكبيرگويان سجده ميكند وميگويد: «سبحان ربي الأعلى»، واين دعا را ميخواند: «سجد وجهي للذي خلقه، وشق سمعه وبصره بحوله وقوته»[ بروايت ترمذى].

-«اللهم اكتب لي بها عندك أجراً، وضع عني بها وزراً، واجعلها لي عندك ذُخراً، وتقبلها مني كما تقبلتها من عبدك داود»[بروايت ترمذى].

- پس از آن تكبير ميگويد، واز سحده بلند ميشود ـ اگر در نماز بود ـ واگر در نماز نبود بدون تكبير وسلام بلند ميشود.

آياتيكه در آن سجدهء تلاوت وجود دارد ازينقرار است:

سوره الأعراف آيه رقم: (206) ،سوره الرعد آيه رقم: (15)
سوره النحل آيه رقم: (49) سوره الإسراء آيه رقم: (107)
سوره مريم آيه رقم: (58) سوره الحج آيه رقم: (18)
سوره الحج آيه رقم: (77) سوره الفرقان آيه رقم: (60)
سوره النمل آيه رقم: (25) سوره السجدة آيه رقم: (15)
سوره ص آيه رقم: (24) سوره فصلت آيه رقم: (37)
سوره النجم آيه رقم: (62) سوره الانشقاق آيه رقم: (21)
سوره العلق آيه رقم: (19)

مسائل

1ـ مسافريكه سوار بر مركبى است، اگر آيهء سجده را تلاوت كرد، از مركب خود پائين شده سحدهء تلاوت را انجام ميدهد، اگر برايش اين كار ميسر نبود با اشاره سر سجده ميكند.

2ـ هرگاه قارى آيهء سجده را تكرار كرد، يكبار سجده براى همه كفايت ميكند.

3ـ اداى سجدهء تلاوت در اوقات نهى اداى نماز مكروه است.

4ـ شنوندهء آيت سجده از قارى بدون قصد، سجده ميكند، اگر قارى انسان باشد، اگر دستگاهى بوده ويا از طوطى شنيده باشد سجده نميكند.